آهو´ر
 
 
ادبي و فرهنگي
 

استتباع : به معنی چیزی در پی داشتن و در اصطلاح آن است که کسی را در مدح یا ذم چنان توصیف کنند که در ضمن یکی از اوصاف صفت ممدو ح یا مذموم دیگرش را نیز ذکر کنند . این آرایه را ذم و مدح موجه نیز می گویند .

                                              ( فنون بلاغت و صناعات ادبی ،ص 324)

مثال مدح موجه : خلق او هم چو خلق اوست حسن

                                               جان او هم چو رای او روشن

یا : جوانی هنرمند و   فرزانه بـــود

                                        که در وعظ   چالاک و  مردانه بود

     نکو نام و صاحبدل و حق پرست 

                                      خط عارضش خوشتر از خط دست

مثال برای ذم موجه : آش او هم چو چشم او بد شور

                                             نان او هم چو باطن او کـــــور

     یا : ز میدان چنان تافت روی گریز

                                        که گفتی زوی خواست سایل پشیز

 

استثنا :Exception)  ) این صنعت چنان است که در کلام برای تاکید مقصود  یا غرض خاصی از واژه های مستثنا مانند الا،  جز ،مگر ، و ... استفاده کنند .

 چنان که در آیه شریفه : لایذوقون الموت الا الموته الاولی .

یا در بیت سعدی : بخوشید سر چشم های قدیم

                                               نماند آب جز آب چشم یتیم

 یا:   کس از فتنه در فارس دیگر نشـــــــان

                                                نبیند بجز قامت    مهو شان 

                                                                                                                         

استخدام :Z eugma syll epsis)) این آرایه بر دو نوع است :

الف – اسم یا فعلی دو معنی داشته باشد و در هر یک از دو معنی با اسم یا فعل دیگری از کلام ترکیب شود . مثال از سعدی :

   شنیدم که جشنی ملوکانه ساخت 

                                       چو چنگ اندر آن بزم خلقی نواخت

فعل نواختن در ارتباط با چنگ به معنی زدن ساز و در ارتباط با خلق  به معنی نوازش و مهربانی است .

ب- لفظی دارای دو معنی باشد و در کلام واژه یا ضمیری بیاورند که آن لفظ در ارتباط با آن ( واژه یا ضمیر ) معنی دیگری بدهد .

مثال :

 تا به  بزم خویش مارا داده است آن سرو بار

                                از نهال قامتش آن را شدیم امیدوار

بار به معنی اجازه حضور در مجلس اما در ارتباط با نهال مراد و ثمره مورد نظر شاعر است .

 یا: باز آ که در فراق تو چشم امید وار

                                   چون گوش روزه دار بر الله اکبر است

 چشم امیدوار بر تنگ الله اکبر از مواضع معروف شیراز است  اما گوش روزه دار  بر الله اکبر اذان مغرب است که وقت افطار است .( فنون بلاغت و ...   ،  ص، 276)

 

استدراک : در لغت فهمیدن و دریافتن چیزی است، در اصطلاح آن است که شاعر در آغاز سخن و بیت چند لفظ بیاورد که شنونده گمان کند هجو خواهد گفت ولی در پایان سخن متوجه شود کهمقصود او مدح است .

 مثال : مدح تو نگفتند و نخواهم که بگویم

                                  زیرا که برون است از اندازه ی تقریر

یا  :     دل نمی خواهد که باشد دلربـــا

                                 ساعتی از پیش این مسکین جــــدا

 یا : اثر خواجه نخواهم که بماند به جهان

                              خواجه خواهم که بماند به جهان در اثرا

 

استطراد : در لغت خویش را به هزیمت دادن باشد به جهت فریفتن دشمن و در اصطلاح آن است که شاعر حکایت را مطابق دلخواه خود پیش می برد و ممدوح را مشغول می کند و مقصود خود را پوشیده می دارد ، اما در آخر سخن نظر خود را با کنایه و رمز و تعریض بیان می کند.
مثال : ای داد ز مردم زمانه               وی در هنر و کرم یگانه

    تا قصر رفیع همتت را              چرخ نهم است آستانه ....

... بشتاب به بارگاه خواجه             وآهسته بگوی بی بهانه

 "کای خواجه تهاون و توقف        در کار کرم رواست یا نه ؟ "

یا :  گوگرد خواست  زمن سبز  من   پریر

                                               امروز اگر نیافتمی  روی زردمی

گفتم که : نیک بود که گوگرد سرخ خواست

                               گر نان خواجه خواستی از من چه کردمی ؟

 

استعاره  : Metaphore ) ) در لغت چیزی را از کسی به امانت و عاریه گرفتن و در آرایه ادبی همان تشبیه است که فقط یکی از طرفین تشبیه ( مشبه یا مشبه به ) ذکر می  شود .

مثال : هزاران نرگس از چرخ جهان گرد

                                                فرو شد تا بر آمد یک گل زرد

   شاعر ستارگان را( مشبه) به نرگس (مشبه به ) و خورشید را(مشبه ) به گل زرد  (مشبه به ) تشبیه کرده که تنها مشبه به  ذکر کرده است . 

یا : قضا ز آسمان چون فرو هشت پر  

                                              همه عاقلان کور گردند و کر

در این بیت شاعر قضا را ( مشبه ) به پرنده ای بال گشوده (مشبه به ) تشبیه کرده است  و  تنها مشبه را در سخن خود آورده و به لوازم و ملایمات مشبه به ( پر) اشاره کرده است.

 استعاره مصرحه :استعاره ای که در آن مشبه به ذکر شو د استعاره مصرحه  گویند و بر سه نوع است ؛

الف – مصرحه  مجرده : مشبه به را ذکر کنند سپس یکی از ملایمات مشبه را در کلام بیاورند ؛

مانند : سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند

                               همدم گل نمی شود یاد سمن نمی کند

ب – مصرحه مرشحه : مشبه به را ذکر می کنند سپس  یکی از ملایمات مشبه به را می آورند ؛

مانند : طاوس بین که زاغ خورد وانگه از گلو

                                           گاورس ریزه های منقا بر افکند

  در بیت بالا آتش به طاووس و ذغال به زاغ و اخگر پاره های آتش به ارزن تشبیه شده است .

ج – مصرحه مطلقه : مشبه به را ذکر می کنند سپس از  ملایمات مشبه و مشبه به یک یا چند مورد می آورند .

مانند : چو پر بگسترد عقاب آهنین  

                                          شکار اوست شهر و روستای او

 استعاره  مکنیه یا بالکنایه : استعاره ای که در آن مشبه ذکر شود استعاره مکنیه یا بالکنایه  یا تخییلیه(  Implicit metaphore  )گویند .  

مثال : جمال کعبه مگر عذر رهروان خواهد

                                 که جان زنده دلان سوخت در بیابانش  

 در این بیت شاعر  کعبه را همانند انسان یا موجودی زیبا تصور کرده است .

یا در عبارت : به صحرا شدم عشق باریده بود .

که عشق مشبه و بارش از ملایمات مشبه به است .

یا :

 دیده عقل مست تو ، چرخه چرخ پست تو

                       گوش طرب به دست، تو  بی تو بسر نمی شود

 

استعاره اضافی : همان استعاره مکنیه است با این تفاوت که مشبه مضاف الیه و یکی از ملایمات مشبه به مضاف واقع می شود  . مانند : مرگ تیز دندان -  چنگال بیداد ...

استعاره تبعیه : هر گاه شاعر معنی استعاری فعل را اراده کند فعل در کلام تاویل به مصدر می شود و در آن صورت به آن استعاره تبعیه می گویند .

 مانند : هزار نقش بر آرد زمانه و نبود 

                                   یکی چنان که در آیینه تصور ماست

نقش بر آوردن استعاره از رنگ و حالات مختلف داشتن .

 

استعاره به اعتبار جامع ( وجه شبه ) به چند دسته تقسیم می شود که عبارتند از ؛

استعاره بعید : که به آن خاصیه و غربیه نیز گویند  آن است که یافتن  وجه شبه ( شباهت بین مستعار له =مشبه و مستعار منه = مشبه به ) نیاز به تامل و تفکر باشد .

مانند : در بلبله فواق افتد                 کز دهان آب احمر اندازد

فواق استعاره برای صدای ریختن شراب از صراحی و وجه جامع گرفتگی در گلو است .

2-استعاره تحقیقیه : آن است که جامع (وجه شبه) در دو سوی تشبیه موجود باشد . مانند تشبیه لعل به لب که سرخی در هر دو طرف موجود است .

3- استعاره تخییلیه :      آن است که جامع در یکی از طرفین تخیلی باشد . مانند تشبیه چشم به نرگس که خماری در نرگس خیالی است .

4- استعاره عنادیه : آن است که اجتماع طرفین در یک چیز ممکن نباشد . مانند اینکه گویند فلانی با مرده معاشرت دارد که منظور از مرده آدم جاهل باشد .

5-استعاره قریب : در این نوع استعاره یافتن جامع آسان است و نیاز به فعالیت ذهنی ندارد . مانند سرو که استعاره از قامتی بلند است .

6- استعاره مرکب : یا تمثیلیه که در آن جامع ( وجه شبه ) از امور متعدد ترکیب شده باشد .

مثال : قرار در کف آزادگان نگیرد مال

                                     نه صبر در دل عاشق  آب در غربال

یا : از این گروه که پرگار دزد را مانند

                                    دلم چو نقطه نون است در خط دنیا

7- استعاره وفاقیه  : آن است که اجتماع طرفین در یک چیز ممکن باشد.

 مانند جمع هدایت و احیا در آیه شریفه :  او من  کان میتا فاحیناه ای ضالا فهدیناه .

( در مورد استعاره و انواع آن   ر ، به کتب ، معانی و بیان ج 1 ،شمیسا ،صص85-77   و معالم البلاغه،صص314 -292 و فنون بلاغت و ... صص 255-251) 

 

 |+| نوشته شده در  یکشنبه دوازدهم مهر 1388ساعت 0:33 قبل از ظهر  توسط رحمن مرادزاده  | 
 
  بالا